Tiêu chảy làm cơ thể mất nước nhanh hơn nhiều người nghĩ. Mỗi lần đi ngoài phân lỏng, cơ thể không chỉ mất nước mà còn thất thoát các chất điện giải cần thiết. Mất nước do tiêu chảy đặc biệt đáng chú ý ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người đang nôn nhiều. Ở những nhóm này, tình trạng có thể tiến triển nhanh dù tiêu chảy mới xuất hiện trong thời gian ngắn.
Cố vấn chuyên môn PGS. Nguyễn Quang Duật – Trưởng khoa Tiêu hóa Bệnh viện Việt Pháp, Ủy viên Thường vụ Ban chấp hành Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam.
- Không dung nạp lactose là gì? Cách ăn uống để giảm khó chịu?
- Táo bón chức năng là gì? Vì sao dễ kéo dài và tái lại?
- Nhu động ruột là gì? Cơ thể kiểm soát hoạt động này thế nào?
Mất nước do tiêu chảy là gì?
Mất nước xảy ra khi lượng nước cơ thể mất đi nhiều hơn lượng được bổ sung. Trong một đợt tiêu chảy, nước và điện giải như natri, kali, clorid và bicarbonat bị mất qua phân lỏng. Nếu người bệnh đồng thời sốt, nôn hoặc ra nhiều mồ hôi, lượng dịch thất thoát còn tăng thêm.
Mất nước là mối nghiêm trọng nhất của bệnh tiêu chảy. Khi nước và điện giải không được thay thế kịp thời, lượng dịch lưu thông trong cơ thể giảm và có thể ảnh hưởng đến hoạt động của nhiều cơ quan.
Mức độ mất nước do tiêu chảy cũng không phụ thuộc hoàn toàn vào số lần đi ngoài. Hai người cùng đi ngoài năm lần một ngày nhưng lượng dịch mất có thể khác nhau do lượng phân mỗi lần, việc có nôn hay không, khả năng uống nước và sức khỏe trước đó.
Nhận biết dấu hiệu mất nước
Dấu hiệu mất nước ban đầu đôi không rõ ràng. Nếu nhận ra sớm và người bệnh vẫn uống được, phần lớn trường hợp nhẹ có thể được bù dịch qua đường uống.
Khát và khô miệng
Khát tăng là một trong những phản ứng thường gặp khi cơ thể thiếu nước. Miệng và môi có thể khô hơn bình thường. Tuy nhiên, người cao tuổi đôi khi có cảm giác khát không rõ nên không nên chỉ dựa vào dấu hiệu này.
Tiểu ít, nước tiểu sẫm
Khi cơ thể thiếu dịch, thận cố giữ nước. Người bệnh có thể đi tiểu ít hơn, khoảng cách giữa các lần tiểu dài hơn và nước tiểu chuyển màu vàng đậm. Đây là một dấu hiệu thực tế khá dễ theo dõi tại nhà.
Mệt và chóng mặt
Khi lượng dịch tuần hoàn giảm, người bệnh có thể thấy yếu, hoa mắt hoặc chóng mặt khi đứng dậy. Nếu phải vịn vào đồ vật khi đứng, có cảm giác sắp ngất hoặc không thể sinh hoạt như bình thường, mức độ thiếu dịch có thể đã đáng kể hơn.
Mắt trũng, da kém đàn hồi
Mắt hoặc má trũng có thể xuất hiện ở người mất nước rõ. Da sau khi véo nhẹ cũng có thể trở về vị trí chậm hơn bình thường. WHO sử dụng những biểu hiện như mắt trũng, uống kém và nếp véo da trở lại chậm để đánh giá mức độ mất nước, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Ở trẻ, cần chú ý thêm số tã ướt, nước mắt khi khóc, mức độ tỉnh táo và khả năng bú. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh hơn người lớn, thậm chí diễn biến nặng chỉ trong một hoặc hai ngày.
Đối tượng dễ mất nước nặng?
Không phải người bị tiêu chảy nào cũng có cùng nguy cơ giống nhau. Một số nhóm dễ mất nước nhanh hoặc khó tự bù lượng dịch đã thất thoát.
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Nếu tiêu chảy đi kèm nôn, lượng dịch mất có thể tăng nhanh. Cha mẹ nên theo dõi số lần đi ngoài, số lần nôn, khả năng bú và tã ướt thay vì chỉ quan sát trẻ có khóc hay không.
- Người cao tuổi: Có thể giảm cảm giác khát, đồng thời thường sử dụng nhiều thuốc hoặc mắc bệnh tim, thận, đái tháo đường. Biểu hiện thiếu nước ở nhóm này đôi khi là suy nhược, chóng mặt hoặc lú lẫn chứ không phải lúc nào cũng than khát.
- Người nôn liên tục: Cũng có nguy cơ cao vì vừa mất dịch qua phân vừa không giữ được lượng nước uống vào. Nếu cứ uống là nôn, việc bù dịch tại nhà sẽ khó đạt hiệu quả.
Ngoài ra, một số người có bệnh nền cần thận trọng hơn khi tự tăng lượng dịch hoặc sử dụng dung dịch điện giải. Người trưởng thành tiêu chảy trên hai ngày, đi phân lỏng từ sáu lần trở lên trong ngày, sốt cao hoặc đau bụng dữ dội cũng nên liên hệ nhân viên y tế.
Phương pháp bù nước đúng cách
Khi tình trạng mất nước còn nhẹ và người bệnh vẫn uống được, bù dịch qua đường uống là biện pháp quan trọng nhất. Dưới đây là một số cách bù nước:
Ưu tiên dung dịch ORS
Dung dịch bù nước đường uống, thường gọi là ORS hoặc oresol, chứa glucose và điện giải theo tỷ lệ giúp ruột hấp thu nước hiệu quả. ORS là biện pháp chính để phòng và điều trị mất nước trong phần lớn các đợt tiêu chảy chưa diễn tiến thành mất nước nặng.
Nếu dùng gói oresol, cần pha chính xác với lượng nước ghi trên bao bì. Không nên tự giảm lượng nước để dung dịch đậm hơn hoặc chia gói theo cảm tính. Tỷ lệ nước và điện giải cần được giữ đúng.
Uống ít nhưng thường xuyên
Người đang buồn nôn thường khó uống cả cốc lớn cùng lúc. Có thể bắt đầu bằng từng ngụm nhỏ, uống nhiều lần rồi tăng dần khi cơ thể dung nạp tốt. Sau mỗi lần đi ngoài, nên tiếp tục bổ sung dịch thay vì chỉ uống vào các bữa ăn. Mục tiêu là bù dần lượng nước đang mất trong suốt thời gian tiêu chảy.
Tiếp tục ăn khi có thể
Không cần nhịn ăn hoàn toàn mà người bệnh thường có thể quay lại chế độ ăn bình thường từng bước khi hệ tiêu hóa ổn định. Với trẻ đang bú mẹ, việc bú nên được tiếp tục. Dinh dưỡng đầy đủ giúp hạn chế vòng luẩn quẩn giữa tiêu chảy, suy dinh dưỡng và khả năng hồi phục kém.
Một số sai lầm khi xử trí
Một số cách tưởng là bù nước đúng nhưng lại có thể khiến việc chăm sóc mất nước do tiêu chảy kém hiệu quả.
- Chỉ uống nước khi khát: Khát nhiều có thể xuất hiện khi cơ thể đã thiếu dịch rõ. Uống đều từ sớm sẽ phù hợp hơn so với chờ cơ thể phát tín hiệu mạnh mới bắt đầu bù.
- Pha oresol theo cảm tính: Pha quá đặc không giúp bù nhanh hơn. Khi sử dụng gói ORS, nên làm đúng hướng dẫn của chính sản phẩm vì mỗi loại có thể yêu cầu một lượng nước khác nhau.
- Dùng nước ngọt thay ORS:. Các loại nước chứa quá nhiều đường có thể làm triệu chứng tiêu hóa khó chịu hơn ở một số người và không cung cấp tỷ lệ điện giải giống dung dịch bù nước chuẩn.
Nhìn chung, mất nước do tiêu chảy có thể phòng được trong nhiều trường hợp nếu bắt đầu bù dịch sớm và theo dõi đúng dấu hiệu. Thay vì chỉ đếm số lần đi ngoài, nên chú ý thêm lượng nước tiểu, mức độ tỉnh táo, khả năng uống và cảm giác chóng mặt. Đây là những thông tin thực tế giúp nhận biết cơ thể có đang bù kịp lượng dịch đã mất hay không.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
