Nhiều người cho rằng táo bón chỉ đơn giản là vài ngày không đi ngoài. Thực tế, có người vẫn đại tiện gần như mỗi ngày nhưng phân cứng, phải rặn lâu hoặc luôn cảm thấy chưa đi hết. Khi những khó chịu này kéo dài mà không có một nguyên nhân thực thể rõ ràng giải thích tốt hơn, người bệnh có thể được đánh giá theo hướng táo bón chức năng.
Cố vấn chuyên môn PGS. Nguyễn Quang Duật – Trưởng khoa Tiêu hóa Bệnh viện Việt Pháp, Ủy viên Thường vụ Ban chấp hành Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam.
- Nhu động ruột là gì? Cơ thể kiểm soát hoạt động này thế nào?
- Mất nước do tiêu chảy nhận biết thế nào? Cách bù dịch đúng
- Bệnh viêm đại tràng cấp tính là gì, hiểu rõ hơn?
Táo bón chức năng là gì?
Táo bón chức năng thuộc nhóm rối loạn tương tác não – ruột. Theo tiêu chuẩn Rome IV dành cho người trưởng thành, chẩn đoán dựa trên nhiều đặc điểm của đại tiện chứ không chỉ số lần đi ngoài.
Những biểu hiện được xem xét gồm rặn nhiều, phân cứng hoặc vón cục, cảm giác đi chưa hết, cảm giác tắc nghẽn vùng hậu môn – trực tràng, phải dùng tay hỗ trợ khi đại tiện hoặc đi ngoài tự nhiên dưới ba lần mỗi tuần. Người bệnh cần có ít nhất hai nhóm biểu hiện với tần suất phù hợp và triệu chứng kéo dài theo tiêu chuẩn chẩn đoán.
Chẩn đoán “chức năng” cũng không có nghĩa triệu chứng chỉ là do tâm lý. Sự vận chuyển phân trong đại tràng, cảm giác tại trực tràng và cách cơ sàn chậu phối hợp khi đại tiện đều có thể ảnh hưởng tới quá trình đi ngoài.
Đi ngoài mỗi ngày vẫn táo?
Số lần đại tiện thường được người bệnh quan tâm đầu tiên nhưng không phản ánh toàn bộ chất lượng đi ngoài. Một người đi mỗi ngày nhưng phân rất cứng, phải ngồi lâu và rặn nhiều vẫn có thể đang gặp vấn đề. Ngược lại, người không đại tiện mỗi ngày nhưng phân mềm, đi dễ và không khó chịu chưa chắc đã bị táo bón.
Có ba tình huống thường khiến người bệnh cảm thấy táo theo những cách khác nhau.
- Phân khô và cứng: Phân càng lưu lại lâu trong đại tràng, nước càng có nhiều thời gian được hấp thu trở lại. Khi đó, việc đại tiện trở nên khó hơn và người bệnh phải rặn.
- Cảm giác đi chưa hết: Người bệnh đã đại tiện nhưng vẫn muốn quay lại nhà vệ sinh hoặc cảm thấy trực tràng còn phân. Đây là một đặc điểm được Rome IV đưa vào tiêu chuẩn đánh giá táo bón chức năng.
- Khó tống phân: Một số người mô tả rằng phân đã xuống gần hậu môn nhưng không ra được, phải ngồi rất lâu hoặc dùng tay hỗ trợ. Trường hợp này có thể liên quan đến cách cơ sàn chậu và cơ vòng phối hợp khi đại tiện.
Nếu vấn đề chính nằm ở khâu tống phân, chỉ tăng thật nhiều chất xơ không phải lúc nào cũng mang lại kết quả như mong muốn. Người bệnh thậm chí có thể đầy bụng hơn trong khi cảm giác tắc vẫn còn.
Lưu lại nhật ký đại tiện có ích gì?
Táo bón kéo dài thường thay đổi theo từng ngày. Người bệnh có thể nhớ rất rõ những ngày khó chịu nhất nhưng lại khó mô tả chính xác tần suất và kiểu phân trong vài tuần trước đó.
Một nhật ký đại tiện ngắn có thể giúp biết thêm về số lần và đặc điểm phân trong vài ngày hoặc vài tuần trước khi đi khám cho bác sĩ thêm thông tin. Việc ghi chép không cần quá phức tạp. Có thể theo dõi bốn nội dung chính: ngày đi ngoài, dạng phân, mức độ phải rặn và cảm giác sau đại tiện.
Nếu hầu hết phân là những viên nhỏ, khô hoặc khối cứng, vấn đề có thể thiên về độ mềm của phân. Nếu phân không quá cứng nhưng người bệnh vẫn mất nhiều thời gian để tống ra ngoài, cần chú ý hơn tới chức năng đại tiện.
Nhật ký cũng giúp phát hiện những yếu tố thường đi cùng triệu chứng. Ví dụ, táo bón tăng rõ khi đi du lịch, đổi ca làm việc hoặc thường xuyên nhịn đi vệ sinh sẽ gợi ý vai trò của thói quen sinh hoạt.
Những sai lầm khiến táo bón kéo dài
- Ăn thật nhiều chất xơ: Chất xơ có vai trò quan trọng, nhưng tăng quá nhanh có thể làm đầy hơi và chướng bụng rõ hơn. Người lớn nhận khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày tùy tuổi và giới tính, đồng thời tăng dần để cơ thể thích nghi.
- Quên uống nhiều nước: Khi tăng chất xơ, lượng dịch phù hợp cũng cần được duy trì. Người bị bệnh tim, thận hoặc được yêu cầu hạn chế dịch nên tuân theo hướng dẫn riêng.
- Nhịn đi ngoài: Nếu thường xuyên trì hoãn do công việc, ngại nhà vệ sinh công cộng hoặc không có thời gian, nhịp đại tiện có thể trở nên kém đều đặn. Việc dành một khoảng thời gian cố định sau bữa ăn thường dễ duy trì hơn so với chờ đến khi rất buồn đi.
- Ngồi toilet lâu và cố rặn: Rặn kéo dài gây áp lực lên vùng hậu môn và có thể làm người bệnh thêm khó chịu. Nếu phân không xuống dù đã ngồi một thời gian hợp lý, nên đứng dậy và thử lại sau thay vì tiếp tục cố.
Một số người lại phụ thuộc vào một loại thuốc nhuận tràng trong thời gian dài mà chưa từng đánh giá kiểu táo bón. Trong khi đó, hướng điều trị có thể khác nhau giữa người phân quá cứng, người vận chuyển đại tràng chậm và người có rối loạn tống phân.
Phương pháp cải thiện theo từng biểu hiện
Với táo bón chức năng, cách xử trí hiệu quả hơn thường bắt đầu từ triệu chứng nổi bật. Nếu vấn đề là do phân khô, cứng, việc điều chỉnh chất xơ từ từ, uống đủ dịch và duy trì vận động có thể hữu ích.
Nếu người bệnh thường xuyên nhịn đi ngoài, có thể thử tạo khung giờ cố định. Sau bữa sáng là thời điểm phù hợp với nhiều người nhưng cũng không cần ép bản thân phải đi bằng được mỗi ngày. Khi dấu hiệu là rặn nhiều hoặc cảm giác tắc, cần nghĩ đến khả năng có vấn đề ở cơ sàn chậu.
Người bệnh nên được thăm khám nếu táo bón kéo dài không cải thiện dù đã điều chỉnh lối sống, hoặc xuất hiện máu trong phân, chảy máu trực tràng, đau bụng liên tục, thiếu máu hay sụt cân không chủ ý. Nội soi đại tràng không bắt buộc cho mọi người bị táo bón; việc chỉ định phụ thuộc vào tuổi, dấu hiệu cảnh báo và lịch sàng lọc ung thư đại trực tràng.
Nhìn chung, táo bón chức năng không chỉ là vấn đề số lần đi ngoài. Độ cứng của phân, mức độ phải rặn, cảm giác đi chưa hết và khả năng tống phân mới giúp nhìn rõ tình trạng của từng người. Theo dõi đúng kiểu triệu chứng sẽ hữu ích hơn việc áp dụng cùng một cách xử trí cho tất cả trường hợp.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
